ТАРИФТЕР ЖӘНЕ САУДА БОЙЫНША БАС КЕЛІСІМНІҢ РӘСІМДЕРІНЕ САЛЫСТЫРМАЛЫ – ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ
By maukazan On 25 Мар, 2014 At 06:09 ДП | Categorized As № 5-6 (18) ноябрь - декабрь | With 0 Comments

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК САУДА ҰЙЫМЫ АЯСЫНДАҒЫ ДАУЛАРДЫ ШЕШУДІҢ ЖАҢА ҚЫРЛАРЫ: ТАРИФТЕР ЖӘНЕ САУДА БОЙЫНША БАС КЕЛІСІМНІҢ РӘСІМДЕРІНЕ САЛЫСТЫРМАЛЫ – ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ

Амандосулы Багдат
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетіндегі халықаралық құқық кафедрасының PhD докторанты

В статье рассматриваются новые аспекты разрешения споров в рамках ВТО, дается правовой анализ основных положений Генерального соглашения по тарифам и торговле по рассматриваемой проблеме. Автор поднимает вопрос о необходимости реформирования механизмов разрешения споров, предлагает способы решения проблемы противоречий, существующих в различных соглашениях и договоренностях по разрешению споров. Кроме того, в данной статье дается анализ деятельности Аппеляционного органа ВТО на основе принципа «негативного консенсуса».
New aspects of a resolution of disputes within the limits of the WTO are considered in given article. The legal analysis of substantive provisions of the General Agreement on Tariffs and Trade on a considered prob-lem is given. The author brings up a question on necessity of reforming of mechanisms of a resolution of disputes, offers ways of a solution of a problem of the contradictions existing in various agreements and ar-rangements on a resolution of disputes. Besides, in given article the analysis of activity of Appellate body of the WTO on the basis of a principle of «a return con-sensus» is given.

Қазіргі кезде ДСҰ шеңберінде қолданылып отырған дауларды шешу тетігі — халықаралық сауда жүйесінің маңызды элементі болып табылады. Ұйымның өз бағасы бойынша, ол әлемдік экономикада тұрақтылықты қамтамасыз етуге қосатын үлесі зор [1, 255б.]. Тарифтер мен сауда бойынша Бас келісім Уругвай раундының нәтижесінде құрылған бұл ұйым мүше-мемлекеттерінің саяси ықпалы мен экономикалық қуаттылығына қарамастан барлық қатысушылар үшін бірегей ережелерге негізделеді. Мұндай тәсіл кішігірім елдер үшін айтарлықтай қуатты мемлекетпен туындаған дауды екіжақты негізде шешу кезінде тиімдірек жағдайды иеленуіне жол ашуы едәуір маңыздылыққа ие. ДСҰ құрылу кезінен бері мемлекеттер бұл тетікке жиі жүгінеді. 2000 жылға дейін кеңесу өткізуге 180 үндеу, істерді қарау нәтижелері бойынша аралық соттардың 31 есебі, Аппеляциялық органның 26 баяндамасы тіркелген болатын. 2007 жылдың қыркүйегінің аяғында ДСҰ-да 369 дау тіркеліп, 2007 жылдың шілдесінде аралық сот пен Аппеляциялық органның 103 баяндамасы қабылданып, 25 аралық сот әрекет етіп, кеңесу өткізу жөнінде сұранымдар 600-ден асып кеткен болатын [2].
ДСҰ өмір сүруінің бүкіл мерзімінде АҚШ, Канада және Еуропалық Одақ ең белсенді қатысушылар болып есептеледі. Дегенмен, дамушы мемлекеттер де бұл механизмге жиі сүйенетін болған.
Дүниежүзілік сауда ұйымының іргесін қалаушы болған 1947 ж. ГАТТ кезінде, осы келісімнің ХХІІІ бабында сауда дауларын шешу мүмкіндігінің негізі қаланған. Ол бойынша, келісуші тараптардың біреуінің жүзеге асырып жатқан іс-шаралары келесісінің нарыққа ену жағдайының нашарлануына әсерін тигізуіне байланысты дауларды өз бетінше шеше алатындығы туралы айтылған [3, 388б.]. Сонымен қатар, тараптар өз шағымдарын жұмысшы топтарға (кейіннен аралық топтарға) жібере алған. Олар даулар қалайша шешілуі керектігі жайында ұсыныстар беріп отырды. Ақырында бұл қатысушылар мен аралық топтардың өздері сүйене отырып әрекет етуге міндеттейтін ережелер мен рәсімдердің құрылуына, яғни дауларды шешудің нақты үрдісінің қалыптасуына алып келді. Аралық топтар тараптар өз міндеттемелеріне сәйкес әрекет етуін, нарыққа ену жағдайының нашарлауы орын алған, алмағандығын анықтауы тиіс болды. ХХ ғасырдың 70-80 жылдары барысында ГАТТ жүйесінде айтарлықтай алға баса бастады. Аралық топтар құзыреттері кеңейіп, олар енді ГАТТ ережелерін интерпретациялауға (түсіндіру) қатыса бастады. Жаңа қағидалар Токио Раундының (1973-1979 жж.) Уағдаластығында бекітілді.

Дауларды шешу тетігінің маңызды қадамына аралық соттарға қолдау көрсететін ГАТТ хатшылығында заң бөлімінің құрылуы болды. Аралық сот мүшелері «ad hoc» қағидасы бойынша құрылатын болғандықтан, ГАТТ хатшылық заңгерлері орын басушылық пен «инстуитуциалды жадыны» қамтамасыз етті. Осындай тәжірибені оң құбылыс ретінде қарастыра отырып, заңгерлердің аралық сот баяндамаларын дайындауға көмектесуі соңғыларының ұстанымдарына әсер етуіне алып келе алды. Одан басқа, шешім қабылдау кезіндегі күрделі мәселеге тоқталу керек. Мәселен, істің түрлі кезеңдерде ұзақ уақытқа созылып кетуі, нақтырақ айтқанда, аралық топты құру шағым түскен мемлекет тарапынан қабылданбауы бөгет болуы мүмкін. Аралық топ мүшелерін тағайындау кейде ұзақ уақытқа (бірнеше айға) созылып, шешім қабылдау — айтарлықтай үлкен мерзімді (екі жалдан көп) талап ететін. Тараптар аппеляцияға жүгіну мүмкіндігіне ие болмай, аралық соттардың баяндамалары оны бекітуге қатысқан мемлекеттер арасында консенсуске қол жеткізілген кезде ғана қабылданатын болған. Басқаша айтқанда, ұтылған мемлекет ол үшін тиімсіз болып табылатын шешімге вето құқығын сала алды [4, 548б.]. Баяндамалар қабылдануына қатысты белгісіздік бұл жүйенің үлкен кемшілігі болды. Сондықтан, мемлекеттер ГАТТ аралық топтарына өте сирек жүгінетін. ГАТТ өмір сүруі кезінде аралық топтың тек қана 101 баяндамасы мақұлданған.
Осылайша, дауларды шешу механизмін алдағы реформалау қажеттілігі барлық Келісуші Тараптар үшін анық байқалды. Нәтижесінде бұл Уругвай раундында көпжақты сауда келіссөзерінің басты мәселесіне айналды. ГАТТ тетігімен салыстыра отырып, қазіргі кездегі дауларды шешу тетігіне шолу жасайтын болсақ, ГАТТ жүйесінде орын алған көптеген кемшіліктер жаңа жүйеде толығымен жойылды деп сенімді айтуға болады.
ГАТТ рәсімімен салыстырғанда, ДСҰ шеңберінде дауларды шешу тетігіндегі жаңа сипаттарының қатарына, ең алдымен, ДСҰ шеңберінде жасалған көпжақты келісімдерден туындайтын мемлекеттер міндеттемелеріне қатысты дауларды шешу ережелер бірегей құжатқа біріктірілгендігін айтса болады. Жоғарыда көрсетіліп кеткендей, ГАТТ жүйесінде көптеген келісімдерде дауларды шешудің өз жүйелері болса, ДСҰ-да ол ережелер ерекше құжат — Дауларды шешу ережелері мен рәсімдері туралы уағдаластығында (Уағдаластық немесе ДШУ) бекітілген. Оның міндеттемелері ДСҰ-ға мүше-мемлекеттердің барлығына бірдей міндетті болып табылады.
ДШУ «аралық топтарды құруға, олардың және Аппеляциялық орган баяндамаларын қабылдауға сондай-ақ, шешімдері мен ұсыныстардың орындалуын қадағалауға, «қамтылған келісімдерден» туындайтын басқа да міндеттемелерді тоқтатуға рұқсат беруге құзыретті болып табылатын Дауларды шешу бойынша Органды бекітеді [1, 107б.].
Былайша айтқанда, ДШУ ДСҰ құру туралы Келісімге 1 және 2 Қосымшаларында орын алған барлық келісімдер-«қамтылған келісімдерге» қатысты қолданылады. ДШУ әрекет ету аясы келісімге келген тараптармен бекітілген болса да, «шектелген қатысушылармен жасалған келісімдерге» де тарайды (ДШУ-ға 1 Қосымша).
ДСҰ-ның аталмыш келісімшарттары үшін «Дауларды шешу ережелері мен рәсімдері туралы уағдаластығы» ортақ құжат болғанына қарамастан, «қамтылған келісімдердің» көбісі нақты келісімшарттарға байланысты дауларды шешу тәртібі туралы жеке ережелерге ие. Мысал ретінде, Субсидиялар мен қарсы шаралар туралы келісімді, Санитарлы және фитосанитарлы шаралар қолдану туралы келісімді, Қызмет саудасы туралы Бас келісімді және басқаларын
келтірсе болады. Мәселен, Субсидиялар мен қарсы шаралар туралы келісімнің 4.6 бабы ДШУ-мен салыстырғада, рәсімдерге қысқа мерзімдер белгілеген. Ол арнайы және қосымша нормалар тізімі ДШУ 2 Қосымшасында бар.
Дауларды шешуді реттейтін ДШУ ережелері мен «қамтылған келісімдер» нормаларының арасында қайшылық орын алған жағдайда, соңғысының ережелері қолданылады (ДШУ, 1(2) б.). Бұл қағида арнайы норма жалпы нормаға қарағанда артықшылыққа ие болатындығына негізделетіндіктен дұрыс болып табылады. Әр түрлі «қамтылған келісімдердегі» дауларды шешу үрдісін реттеуші екі норма арасында коллизия туындаған жағдай күрделі болып табылады. Бұндай жағдайда, тараптар өзара уағдаластық арқылы мәселені шешуге құқылы. Келісілген шешімге қол жеткізілмесе, Дауларды шешу бойынша Орган (ДШО) шешеді. Ол мүмкін жерлерде арнайы нормаларды қолданып, ал қақтығысты болдырмау қажет болғанда – Уағдаластық нормаларын қолдануы тиіс.
Осыдан келесідей сұрақ туындайтыны анық: «қамтылған келісімдерде» арнайы нормалардың болуы ДШУ бекіткен дауларды шешу тетігіне кері әсерін тигізбейді ме? Бұл арнайы нормалар ДСҰ-ның қызмет етуінің нақты саласының ерекшеліктерін ескереді және «Уағдаластықта қамтылған тетікті ауыстырмай, керісінше толықтыра отырып, дауларды қарастыру рәсімнің тиімділігін арттыруға өзінің септігін тигізеді. Мұны Guatemala-Anti Dumping Investigation regarding Portland Cement from Mexico ісіндегі Аппеляциялық Орган ұстанымынан байқауға болады. Мұнда «арнайы және қосымша ереже бір ереже басқа ереженің бұзылуына, яғни олардың арасындағы қайшылық кезінде ғана ДШУ ережесінен басым болады. Бұл ұйымның «қамтылған келісімдер» ережелеріне Уағдаластықты қолдану «қамтылған келісімдердің» айқын бұзылуы болған жағдайда ғана жүгініп, «Уағдаластық» нормаларын барынша кең қолдану ниетін көрсетеді.
Дауларды шешу ережелері мен рәсімдері туралы уағдаластығының өзі туралы айтқанда, ол мүлдем жаңа құжат еместігін, жетілдірілген және модификацияланған ГАТТ тәжірибесінің жалғасы екендігін ескеру қажет. Тарифтер мен сауда туралы бас келісімнің шеңберінде жасалған құжаттардың көбісі ДСҰ жүйесінде де үлкен қажеттілікте екендігін тағы да атап өткен жөн. ДСҰ Бас келісім тәжірибесін басшылыққа алуы қажет деген жалпы нұсқаулардан басқа ДСҰ мүшелері 1947 жылғы Бас келісімнің ХХІІ және ХХІІІ баптарына сәйкес дауларды шешу қағидаларын ұстануы тиіс деп бекітілген.
Одан басқа, «Уағдаластықта» ДСҰ құрылғанға дейінгі құжаттар аталып өтілген. Осылайша, ДШУ 26 бабы 1989 жылы 12 сәуірде ГАТТ шешіміне сүйенеді (BISD 36s/61-67). Басқа мысал ретінде ДШУ 3,12 бабын келітрсе болады. Ол бойынша, жауапкер мемлекет дамыған мемлекет болса, ал талапкер мемлекет дамушы болса, ондай жағдайда соңғысы кеңесулер, ізгі көмек, ымыраласу, делдалдық жасау, дауларды шешу бойынша топ құру арқылы және топтың дауды қарастыру рәсімі бойынша ДШУ стандартты ережелерін қолданбай, 1966 жылғы 5 сәуірдегі Келісуші Тараптардың тиісті тәртіптерін қолдана алады.
Жоғарыда аталып өтілген ДШУ жетістіктерінің жалпы сипатынан, яғни ГАТТ-тың сәйкес ережелерінің жүйелілігі мен солардың негізінде дауларды шешу тетігі бойынша барлығына бірыңғай қамтылған келісімдер құрылуымен қатар, Уағдаластықта ДСҰ тетігі мен ГАТТ жүйесінен мүлде жаңа бірқатар ережелері бар.
Бұл тұрғыда алғашқы назарды Дауларды шешу бойынша Уағадаластықта қарастырылған, Дауларды шешу бойынша орган құзыретіндегі бірқатар негізгі рәсімдік шешімдер қабылдауға байланысты ережелерге (мәселен, топ құру мәселелеріне, топ есебін бекіту т.б.) аударса болады. ДШУ ережелеріне сәйкес, осы шешімдерді қабылдауға қарсы консенсус болмау талап етіледі. Ондай консенсус әдебиетте «негативті консенсус» немесе «кері консенсус» (negative consensus or inverted consensus) деп белгіленген [5, 57б.] ретінде белгілі. Теория жүзінде, ондай консенсус бар. Дегенмен, мәселе өз пайдасына шешілген қатысушы мемлекет, сол шешімнің бекітілуіне қарсы дауыс береуі екіталай. Мұнсыз «кері консенсуске» қол жеткізу мүмкін еместігі айқын. Осылайша, бұл қағида бүкіл дауларды шешу тетігіне автоматизм сипатын береді. Осының нәтижесінде, ДСҰ шеңберінде дауларды шешу тетігінің негізі болып табылатын «кері консенсус» қағидасы бұл салада мамандардың жоғарғы бағасын ақтады [6, 847б.].
Келесі ерекшелік аппеляциялық шағым беру болып табылады. Осы тұста, профессор Петерсманның осы сатыны енгізу мемлекеттердің «кері консенсус» қағидасына өтуге келісімін алуға өз үлесін қосты деген пікіріне қосылуға әбден болады [7, 58б.]. ГАТТ-та топтардың қате шешімдеріне қарсы кепіл ретінде топтардың есептерін бекіту үшін мүшелерінің консенсусы қажет ГАТТ Кеңесі болса, Дүниежүзілік сауда ұйымында есепті қабылдамау мүмкіндігі өте аз. Дегенмен, шағым дауласушы тарапынан түсетін болса, дауларды шешу бойынша топ қорытындыларын Аппеляциялық орган тексереді.
ДСҰ шеңберінде дауларды шешу тетігіндегі үшінші жаңа элемент ретінде істерді қарастырудың түрлі кезеңдері үшін міндетті мерзімдердің бектілуін атап өтсе болады. Бұл өз кезегінде, дауларды шешу барысында шешімдер шығарудың созылып кетпеуіне ықпал етеді, яғни дауларды шешуде айтарлықтай нақты жетістіктерге жетуге көмектеседі (ДШУ, 20 б.). Мысалы үшін, кеңесулердің басталу сәтінен Аппеляциялық орган есебінің бекітілуі 15 ай аралығында жүзеге асырылуы тиіс.
ДСҰ шеңберінде дауларды шешу мерзімдерінің ұзақтығын барлығы бірдей жағымды қабылдамайды. К.В. Ремчуков оларды едәуір ұзақ деп, олардың тиімділігіне күдік келтіреді [8, 52б.]. Мұндай пікірмен келісе де алмаймыз. Дауларды қарастыру мерзімдері айтарлықтай ұзақ болып көрінуі мүмкін, алайда, ұйымда күрделі мемлекетаралық даулар қарастырылады. Олар үшін 12-15 ай тым ұзақ уақыт болып көрінбейді. Істерді қарастырудың мұндай мерзімдері, тіпті, ұлттық сот жүргізуде де кездеседі. Неміс заңгері Х.Хомани ДСҰ дауларды қарастыру мерзімдеріне жоғары баға бере отырып, Германияда Әкімшілік сотта іс 15 ай көлемінде қарастырылуына рұқсат етілетіні туралы атап өткен [9, 352б.]. Халықаралық деңгейде, ұлттық сот ісіне тән мерзімдердің болуы ДСҰ шеңберінде дауларды шешу үрдісінің жоғарғы тиімділігінің белгісі екені анық.
Осылайша, Уағдаластық — Дауларды шешу бойынша органымен шешім қабылдауына автоматизм енгізетін рәсімдердің нақты мерзімдері туралы ережелері бар және аппеляциялық шағым жасау кезеңін ескерген дауларды шешу ережелерінің нысандандылырған жинағы деген қорытындыға келуге болады.
ДСҰ аясында дауларды шешу тетігінің ерекше қырларына келетін болсақ, жеке тұлғалар мен компаниялар дауларды шешу механизміне тікелей қатысуға мүмкіндігі жоқ. Дауларға мүше-мемлекеттер қатысады, ал даулар ұлттық компаниялар тарапынан туындайды. Халықаралық сауда даулары отандық саланың ұлттық үкіметтегі арнайы құзырлы органдарына шетелдік мемлекеттің сауда режимінің өзгеруі салдарынан, бизнес үшін жағдайдың нашарлауы жайлы шағымдарынан басталады. Біріншіден, дауды бастау туралы түбегейлі шешім мемлекет тарапынан болуы тиіс. Оған дейін, мемлекет жеңіс немесе жеңілістен соң орын алатын жағдайды түсінуі керек. ДСҰ келісімдеріне қарама-қайшы болып табылатын мемлекет шараларына шағымданып, тергеуді бастаған мемлекет, істе жеңіске жете отырып, ұқсас дауда жауапкер мемлекет болу қауіпін төндіреді. Екіншіден, үкімет мәселе күш-жігер жұмсауды қажет етпейді. Үшіншіден, ДШУ ережелері бойынша, сот рәсімін бастамас бұрын, талапкер мемлекет ДСҰ ережелерін бұзушы мемлкетпен кеңесу өткізуге міндетті. Шиеленіскен мәселелер осы кезеңде де шешілуі мүмкін. Бұл ірі қаржы және адам ресурстарын жұмсамауға мүмкіндік береді.
Егер тараптар келіссөздер арқылы бір шешімге келе алмаса, олар Уағдаластықта тұжырымдалған дауларды шешу бойынша тетікке жүгінеді.
Дүниежүзілік сауда ұйымының дауларды шешу тетігін толық түсіну үшін, ұйым тәжірибесінде орын алған Америка Құрама Штаттары мен Еуропалық Одақ арасындағы американдық компаниялармен ЕО-ға банан импортына қатысты ұзақ уақытқа созылған, кейін «банан соғысы» деп аталып кеткен дауды талдайық.
Аталмыш шиеленіс бірнеше американдық компаниялардың Еуропа мемлекеттеріне Эквадор, Гватемала, Гондурастан, яғни бұрынғы ағылшын және француздық отарларынан банан жеткізіп отыру ұмтылысынан басталды. Бірақ, ЕО банан жеткізіліміне қатысты өзінің және еуропалық компаниялар мүдделерін қорғау мақсатында америкалық компаниялардың еуропалық нарыққа өтуіне белсенді түрде бөгет жасады. ЕО мен АҚШ арасындағы сауда соғысына АҚШ әкімдігінің Еуропалық Одақ Латын америкасы елдерінен банан импортына еуропалық шекараларды ашатын болса, ЕО-дан алып келінетін кейбір өнім түрлеріне салық салынбайтыны жөніндегі мәлімдемесі түрткі болды [10, 5б.].
Бұл дау ДСҰ Шағымдар мен наразылықтарды талдау бойынша Комиссиясында қарастырылғаннан кейін, 1998 жылы іс Дауларды шешу бойынша орган қарауына берілді. Комиссия шешіміне сәйкес, ДСҰ Еуропалық одақты 1999 жылдың 11 қаңтарына дейін өзінің банан импорты режимін өзгертуге міндеттеді. Нәтижесінде, ЕО АҚШ қысымымен баж салығын 100 пайызға көтере отырып, экпорттық өнімге тарифтік шектеулер енгізді. Бұл шығын сомасынан үш есеге асып кетуіне алып келді.
1999 жылдың сәуір айында ДСҰ Дауларды қарастыру органы АҚШ ұстанымын қолдады. Ол бойынша, ЕО банан импорты кезінде «халықаралық сауда қағидаларын бұзды». Осылайша, американдық өнім жеткізуші шығындарын өтеу үшін ЕО-дан импортталатын бірқатар тауарларынан қосымша салық жинау жайында 1999 жылы 3 наурызда АҚШ жариялаған мәлімдемесінің жүзеге асуына жол ашты. Орган банан импортын реттейтін ЕО бекіткен ережелер АҚШ-тың сауда фирмаларын кемсітеді, банан импорттау саласында ЕО саясаты Дүниежүзілік сауда ұйымы қабылдаған ережелерге сейкес келмейді деп мойындады.
2001 жылдың сәуірінде ЕО мен АҚШ арасындағы дау шешімін тапты. Вашингтон мен Брюссель арасындағы ұзақ келіссөздерден кейін, тараптар келісімге келді. Американдық компания еуропалық нарыққа рұқсат алып, ал Вашингтон еуропалық тауарларға салынған, сомасы жылына 190 млн.доллар құрайтын санкцияны алып тастады.
Қазіргі кездегі Бас кеңес төрағасы Йонов Фредерик Аганың (Нигерия) 2010 жылдың 19 наурызынан 2011 жылдың 24 ақпанына дейін Дауларлы шешу бойынша органның төрағасы болды. Ол 2011 жылы ДСҰ дауларды шешу жүйесінің жетістіктері туралы айтқанда, құрылғанынан бері 400-ден астам дауды қарастырып, халықаралық дауларды шешу жүйелерінің ең жемістісі деп белгіледі. Шын мәнінде, Халықаралық сот 65 жыл қызмет етуі кезінде барлығы 150 дауды қарастырды. Теңіз құқығы бойынша, Халықаралық трибунал 1996 жылы құрылып, 15 іс қарады. Экологиялық мәселелер бойынша палата 1993 жылдан 2006 жылға дейін жұмыс істеп, бір де бір іс қарастырмаған. Осындай мысалдарды талқылай отырып, Дүниежүзілік сауда ұйымының Дауларды шешу бойынша жүйесінің қаншалықты тиімді және нәтижелі екендігін айқын аңғаруға болатыны сөзсіз.
Ойымызды түйіндейтін болсақ, жалпы алғанда, ДСҰ-ң дауларды шешу тетігі ГАТТ жүйесімен салыстырғанда едәуір жетістіктерге жетті және тиімді рәсімдері бар дауларды шешуші құрал болып табылады. Сондай-ақ, Дауларды шешу органымен мәселелерді қарастырудың нақты мерзімдері бекітілгендігін аңғардық. Бұл дауларды қарастырғанда оның тиімділігін арттыруға септігін тигізеді. Дегенмен, И.Т.Бдоян пікірінше, шектеулі уақыт мерзімі еленбеуі мүмкін. Себебі, мерзімге сай әрекет етілмеген жағдайда, ешқандай санкциялар енгізілбегендігін белгілейді [11, 56-59б.]. Әрине, бұл пікірге де қосылуға болады. Кез келген дауды шешіп, оның шешімдері нақты орындалуы үшін белгілі бір міндеттемелердің қажеттілігі зор. Қарапайым қоғамдық қатынастар да құқық пен тәртіп қағидалары арқылы реттелуде. Ал жүздеген мемлекеттер мүдделерін жүйелендіру үшін, даулардың оңтайлы шешілуі үшін құқық бұзушы мүше-мемлекеттерге санкциялар қолданылуы керек.
Сонымен қатар, ДСҰ аясында институционалды мүдделерді келісімге келтірудің кең қолданылған жүйесінің болуына қарамастан, мүше-мемлекеттердің саяси және экономикалық мүдделерінің әр түрлілігімен байланысты белгілі бір «проблемалық зоналардың» бар екендігін белгілеген жөн. Мәселен, ДСҰ мағұлматтарына сүйенетін болсақ, 2009 жылдың басында антидемпингтік тергеулер 2008 жылмен салыстырғанда 40 пайызға артты. ДСҰ Бас директоры Паскаль Ламидің баяндамасы бойынша, 2009 жылы әлемдік сауда көлемі 2,1
пайызға қысқарды. ДСҰ шеңберінде дауларды шешудегі күрделі аспектісі — Аппеляциялық орган мен арнайы комитеттердің шешімдеріне заңдылық күшін беріп, мүше-мемлекеттер мен оның азаматтарының ол шешімдерге көнетінін кепілдік беру болып табылады [12]. Бұл елеулі ресуртарды, кәсіби деңгейдің жоғарылауын және жалпы әлемдік қауымдастықтың ашықтығын қажет ететіні айқын деп есептейміз. Осылайша, 1997 жылы пайда болған ГАТТ-тың дауларды шешу тетігіне Уругвай раундымен енгізілген өзгерістер, яғни, алдыңғы жүйе «soft law» ережелеріне сүйенсе, енді қарама-қайшылықтарды реттеу жүйесі «hard law» ережелеріне негізделетіні айқын көрінеді.
Қорыта келе, ДСҰ дауларды шешу жүйесінің әлемнің 155 мемлекетінің сауда-экономикалық қатынастарын реттеп қана қоймай, Дауларды шешу бойынша органы арқылы сол мемлекеттер арасында туындап отыратын әр түрлі даулардың оңтайлы шешілуін қамтамасыз етіп отырғанын аңғардық. Мемлекетаралық келіспеушіліктерді халықаралық құқық нормаларына сүйене отырып және барлық істерді тең дәрежеде қарастыратыны бұл тетіктің әділдігіне, әрі тиімділігіне дәлел.
Әдебиеттер:
1. Understanding on Rules and Proceedings Governing the Settlement of Disputes. Article 3.2. The results if the Uruguay Round of Multilateral Trade Negotiations. The Legal Text. Cambridge University Press, 1999. –Р. 355.
2. Update of WTO Dispute Settlement Cases WT/DS/OV/31 22 August 2007; Chronological list of disputes cases, http://wto.org.
3. General Agreement on Tariffs and Trade. Article XXIII. The results if the Uruguay Round of MultilateralTrade Negotiations. The Legal Text. Cambridge University Press, 1999. Р. 457
4. Lewis M. The Lack of Dissent in WTO Dispute Settlement // Journal of International Economic Law. 2007.Vol. 9 N 4. – Р. 987.
5 Карро Д., Жюйар П. Международное экономическое право. Пер. с фр. В.П. Серебренникова, В.М. Шумилова. – М., 2001. – С. 130.
6. Borght K. Van der. The Review of the WTO Understanding on Dispute Settlement: Some Reflections on the Current Debate // 14 Am. U. Int’l L. Rev. 1999. P. 1223-1243.
7. Petersmann E.-U. The GATT/WTO Dispute Settlement System: international law, international organizations, and dispute settlement. – London, 1997. – Р. 264.
8. Ремчуков К.В. Россия и ВТО. Правда и вымыслы. – М., 2002. – С. 100.
9. Hohmann H. Die WTO-Streitbeilegung in den Jahren 1998-1999 // 2000. EuZW. Heft 14. –
P. 421.
10 Weinstain M.M. The banana war between The United States and Europe is more than trivial trade spat// New York Times. – 1998. – 24Dec. – P.12.
11. Бдоян И.Т. О механизме разрешения международных торговых споров в рамках ВТО // Вестник Московского университета. Серия 11 “Право”. – М., 1998. – С.120.
12. World Trade Organization, Trade topics, Dispute settlement, http://wto.org

About -

Leave a comment

You must be Logged in to post comment.